Dla dziecka to często po prostu zabawa. Trzeba znaleźć odpowiedni klocek, wymyślić, jak połączyć elementy, poprawić wieżę, która po raz trzeci się przewróciła, albo przekonać kolegę, że baza kosmiczna naprawdę potrzebuje jeszcze jednego piętra. Z perspektywy dorosłego w tych prostych sytuacjach dzieje się jednak znacznie więcej.
Budowanie wymaga obserwowania, planowania, operowania przedmiotami w przestrzeni i ciągłego sprawdzania, czy pomysł rzeczywiście działa. Przy wspólnej zabawie dochodzi do tego komunikacja, dzielenie się elementami i uzgadnianie kolejnych kroków. Nic więc dziwnego, że klocki i szerzej rozumiana zabawa konstrukcyjna od dawna interesują również naukowców.
Czy można jednak powiedzieć, że zabawa LEGO® rozwija dziecko? Odpowiedź brzmi: tak, może wspierać rozwój wielu umiejętności, ale warto uważać na zbyt proste obietnice. Badania pokazują ciekawe związki między zabawą konstrukcyjną a zdolnościami przestrzennymi czy matematyką, ale jednocześnie przypominają, że samo spędzenie określonej liczby godzin z klockami nie zamieni automatycznie dziecka w świetnego matematyka.
Klocki LEGO® i wyobraźnia przestrzenna
To jeden z najbardziej oczywistych obszarów. Podczas budowania dziecko cały czas operuje przestrzenią. Musi zauważyć, że element na instrukcji został pokazany z innej strony, obrócić klocek we właściwym kierunku, przewidzieć, gdzie znajdzie się kolejna część konstrukcji i ocenić, czy dwa elementy rzeczywiście do siebie pasują.
Badania od lat pokazują związek między umiejętnościami konstrukcyjnymi a zdolnościami przestrzennymi. Już w badaniu z 1998 roku dzieci, które poradziły sobie ze zbudowaniem określonego modelu LEGO®, uzyskiwały lepsze wyniki w zadaniu mierzącym zdolności przestrzenne. Nowsze przeglądy badań również wskazują, że zabawki konstrukcyjne dają wiele okazji do ćwiczenia takich umiejętności jak obracanie obiektów w wyobraźni, przyjmowanie różnych perspektyw czy rozumienie relacji przestrzennych.
To ma znaczenie nie tylko podczas budowania. Zdolności przestrzenne są związane z późniejszym funkcjonowaniem w obszarach STEM, czyli między innymi w matematyce, naukach ścisłych, technologii i inżynierii. Meta-analiza badań dotyczących treningu przestrzennego u dzieci do 8. roku życia pokazała również, że takie umiejętności można rozwijać poprzez odpowiednio dobrane aktywności, w tym praktyczne manipulowanie przedmiotami.
LEGO® a matematyka – związek jest ciekawy, ale nie taki prosty
Matematyka podczas zabawy klockami pojawia się częściej, niż może się wydawać. Dziecko liczy elementy, porównuje długości, tworzy powtarzające się wzory, zauważa symetrię i zastanawia się, ile klocków potrzeba, żeby konstrukcja była dwa razy wyższa. Nie musi przy tym siedzieć nad kartką z działaniami – wiele matematycznych zależności pojawia się przy okazji realizowania konkretnego pomysłu.
Badanie obejmujące 358 dzieci w wieku 7-9 lat wykazało związek między umiejętnością konstruowania z LEGO® a wynikami matematycznymi. Autorzy analizowali również rolę zdolności przestrzennych, próbując wyjaśnić, w jaki sposób te obszary mogą być ze sobą powiązane.
Tutaj jednak pojawia się ważne „ale”. Związek nie oznacza jeszcze, że samo budowanie powoduje poprawę wyników z matematyki. To jedna z najważniejszych rzeczy, o których warto pamiętać, gdy czytamy hasła o edukacyjnych właściwościach klocków.
Dobrym przykładem jest eksperyment opublikowany w „Developmental Science”. 198 dzieci w wieku 7-9 lat uczestniczyło przez sześć tygodni w zajęciach obejmujących fizyczne budowanie z LEGO®, cyfrowe budowanie albo zajęcia plastyczne stanowiące grupę kontrolną. Trening LEGO® poprawił oczywiście sprawność w samym konstruowaniu, a badacze znaleźli też pewne dowody na przeniesienie efektu na arytmetykę. Ogólnie wpływ na pozostałe badane umiejętności przestrzenne i matematyczne był jednak ograniczony.
Czyli nie: pół godziny LEGO® dziennie nie jest magicznym sposobem na piątki z matematyki.
Ale odpowiednio zaplanowana zabawa konstrukcyjna może tworzyć bardzo dobre warunki do ćwiczenia matematycznego i przestrzennego myślenia.
Liczy się nie tylko to, ile dziecko buduje
To jeden z ciekawszych wniosków płynących z nowszych badań. W badaniu obejmującym aż 634 dzieci w wieku 7-9 lat sprawdzano, jak często bawią się one konstrukcyjnie – zarówno fizycznymi, jak i cyfrowymi klockami – a następnie porównano te informacje z wynikami testów przestrzennych i matematycznych.
Okazało się, że sama częstotliwość zabawy konstrukcyjnej nie była związana z lepszymi wynikami. Autorzy zwrócili uwagę, że w kolejnych badaniach warto przyglądać się nie tylko ilości, ale przede wszystkim jakości zabawy.
I to jest ważna wskazówka również dla rodziców. Nie chodzi o to, żeby ustalić dziecku obowiązkowe „30 minut LEGO® dziennie”. Znacznie ciekawsze może być podsuwanie mu różnych wyzwań.
„Potrafisz zbudować most, który utrzyma tę książkę?”
„Jak zrobić wyższą wieżę, wykorzystując dokładnie tyle samo klocków?”
„Zbuduj samochód, który przejedzie jak najdalej po jednym popchnięciu.”
W takim przypadku dziecko nie tylko łączy elementy. Musi znaleźć rozwiązanie, sprawdzić je, zauważyć problem i w razie potrzeby zacząć kombinować od nowa.
Błąd podczas budowania nie jest porażką
To jedna z rzeczy, które szczególnie lubimy w klockach. Jeśli konstrukcja się przewróci, nie pojawia się czerwony napis „źle” ani ocena w dzienniku. Klocki po prostu lądują na stole.
Można więc spróbować jeszcze raz. Dziecko buduje most. Most się rozpada. Zmienia podstawę. Tym razem konstrukcja stoi, ale ugina się na środku. Pojawia się dodatkowa podpora. Kolejna próba działa lepiej.
W ciągu kilku minut mamy cały cykl: pomysł, wykonanie, test, błąd, poprawka i kolejny test. Dziecko może więc ćwiczyć planowanie i rozwiązywanie problemów w sytuacji, w której pomyłka jest czymś zupełnie normalnym.
Pasuje to również do szerszej koncepcji nauki przez zabawę. Przegląd badań przygotowany dla LEGO® Foundation opisuje wartościową zabawę edukacyjną jako między innymi aktywnie angażującą, znaczącą dla dziecka, społeczną i iteracyjną – czyli taką, w której można próbować różnych rozwiązań i na bieżąco je poprawiać.
Kreatywność zaczyna się tam, gdzie kończy się instrukcja
Budowanie według instrukcji może świetnie ćwiczyć koncentrację, analizowanie kolejnych etapów czy orientację przestrzenną. Ale zupełnie inne rzeczy zaczynają się dziać, kiedy instrukcję odkładamy.
Dajmy kilkorgu dzieciom podobny zestaw klocków i poprośmy: „Zbudujcie pojazd przyszłości”. Jedno zrobi samochód latający, drugie pojazd z sześcioma kołami, trzecie uzna, że koła są zupełnie niepotrzebne, bo jego maszyna będzie poruszać się pod wodą.
I wszystkie odpowiedzi mogą być dobre.
Właśnie tutaj pojawia się myślenie dywergencyjne, czyli umiejętność szukania wielu możliwych odpowiedzi na jeden problem. Przegląd badań przywoływany przez LEGO® Education, obejmujący analizę 369 badań z ponad 40 krajów, wskazywał na pozytywne związki nauki przez zabawę z rozwojem umiejętności poznawczych i kreatywnych. W 54 analizowanych badaniach stwierdzono pozytywny związek między nauką przez zabawę a kreatywnością, a jednym z obszarów szczególnie mocno związanych z takim sposobem uczenia było właśnie myślenie dywergencyjne.
Nie oznacza to oczywiście, że każdy zbudowany zamek automatycznie zwiększa kreatywność o kilka punktów. Pokazuje jednak, dlaczego zabawa pozostawiająca dziecku możliwość eksperymentowania i wymyślania własnych rozwiązań może być wartościowa.
A co z koncentracją i cierpliwością?
Każdy, kto widział dziecko budujące długo wyczekiwany zestaw, prawdopodobnie zauważył, że koncentracja potrafi wyglądać zupełnie inaczej, kiedy naprawdę zależy nam na efekcie.
Trzeba znaleźć odpowiedni element, sprawdzić instrukcję, połączyć kilka części, a po kilkunastu etapach odkryć, że klocek z kroku numer 12 został zamontowany odwrotnie. Przy bardziej skomplikowanych konstrukcjach potrzeba czasu, cierpliwości i utrzymywania uwagi na wykonywanym zadaniu.
Szersza literatura dotycząca nauki przez zabawę łączy ją również z funkcjami wykonawczymi – umiejętnościami potrzebnymi między innymi do planowania, kontrolowania działania, utrzymywania uwagi i przełączania się między zadaniami. Nie należy jednak na tej podstawie obiecywać, że dowolna zabawa LEGO® automatycznie poprawi koncentrację każdego dziecka. Znaczenie ma rodzaj zadania, sposób zabawy, wiek oraz to, czy aktywność rzeczywiście angażuje dziecko.
Wspólne budowanie to również nauka dogadywania się
Jedno pudełko klocków, dwoje dzieci i jeden wspólny projekt potrafią szybko zamienić się w całkiem poważne negocjacje.
Kto buduje dach? Dlaczego ja mam szukać szarych klocków? Czy możemy rozebrać fragment, który zrobiła druga osoba?
Przy wspólnym projekcie dzieci muszą tłumaczyć swoje pomysły, słuchać innych, dzielić się zadaniami i dochodzić do kompromisów. Nie zawsze będzie idealnie – i właśnie dlatego takie sytuacje mogą być wartościowe.
Trzeba jednak ponownie uważać na duże uproszczenie. Samo posadzenie kilkorga dzieci przy pudełku LEGO® nie gwarantuje świetnej współpracy. Znaczenie ma sposób zorganizowania zadania, wspólny cel oraz to, jak dorośli wspierają dzieci, kiedy pojawia się konflikt.
Swobodna zabawa czy zadanie od dorosłego?
Nie trzeba wybierać. Swobodne budowanie daje dziecku dużą przestrzeń na wyobraźnię, własne historie i podejmowanie decyzji. Z kolei dobrze przygotowane wyzwanie może skierować uwagę na konkretny problem: stabilność konstrukcji, symetrię, mierzenie, ruch czy mechanikę.
Ciekawe wyniki daje tutaj szersza literatura dotycząca tzw. guided play, czyli zabawy ukierunkowanej. W metaanalizie obejmującej 39 badań zabawa tego rodzaju w niektórych obszarach przynosiła lepsze rezultaty niż bezpośrednie nauczanie – między innymi w zakresie wczesnych umiejętności matematycznych i znajomości kształtów – a w zakresie słownictwa przestrzennego wypadała lepiej niż całkowicie swobodna zabawa. Jednocześnie nie stwierdzono przewagi dla wszystkich analizowanych umiejętności.
W praktyce może to oznaczać coś bardzo prostego. Zamiast mówić dziecku dokładnie, jak ma zbudować most, dajmy mu zadanie: most ma połączyć dwa krzesła i utrzymać określony ciężar. Cel jest wyznaczony, ale sposób dojścia do niego pozostaje otwarty.
Czy lepiej budować według instrukcji, czy bez niej?
Oba sposoby mają swoje zalety i nie ma potrzeby robić z nich konkurencji.
Instrukcja wymaga śledzenia kolejnych kroków, rozpoznawania elementów, porównywania modelu z ilustracją i kontrolowania, czy konstrukcja zgadza się ze wzorem. Swobodne budowanie daje natomiast więcej miejsca na tworzenie własnych pomysłów, eksperymentowanie i rozwiązywanie problemów bez gotowej odpowiedzi.
Dobrym rozwiązaniem jest połączenie obu sposobów. Dziecko może najpierw zbudować model zgodnie z instrukcją, a później go zmodyfikować. Samochód dostaje dodatkową oś. Dom – tajne pomieszczenie. Statek kosmiczny – dodatkowy silnik, którego oczywiście absolutnie potrzebuje.
Gotowa konstrukcja staje się wtedy dopiero początkiem kolejnej zabawy.
Czy LEGO® rzeczywiście rozwija dziecko?
Najbezpieczniej powiedzieć: klocki tworzą bardzo dobre warunki do rozwijania różnych umiejętności, ale nie są magicznym narzędziem edukacyjnym.
Badania pokazują związki zabawy konstrukcyjnej ze zdolnościami przestrzennymi i wynikami matematycznymi, a szersze badania nad nauką przez zabawę wskazują na korzyści dotyczące między innymi kreatywności i wybranych umiejętności poznawczych. Jednocześnie badania eksperymentalne dotyczące samego LEGO® pokazują, że przenoszenie efektów treningu konstrukcyjnego na inne umiejętności może być ograniczone.
I właściwie nie ma potrzeby obiecywać więcej.
Największą zaletą klocków jest to, że dają dziecku możliwość robienia czegoś samodzielnie. Może wymyślić rozwiązanie, zbudować je, zobaczyć efekt, rozebrać wszystko i zacząć od początku. Matematyka, myślenie przestrzenne, kreatywność czy współpraca nie pojawiają się wtedy jako osobne szkolne przedmioty. Są potrzebne do osiągnięcia celu, który dla dziecka jest znacznie ważniejszy: zbudowania tego, co właśnie sobie wymyśliło. I może właśnie dlatego klocki od tylu lat tak dobrze sprawdzają się w nauce przez zabawę.
Źródła i badania
- Brosnan, M. J. (1998). Spatial Ability in Children’s Play with Lego Blocks. Perceptual and Motor Skills, 87(1), 19–28. DOI: 10.2466/pms.1998.87.1.19.
- McDougal, E. i in. (2023). Associations and indirect effects between LEGO® construction and mathematics performance. Child Development, 94(5), 1381–1397. DOI: 10.1111/cdev.13933.
- McDougal, E. i in. (2024). Assessing the impact of LEGO® construction training on spatial and mathematical skills. Developmental Science, 27(2), e13432. DOI: 10.1111/desc.13432.
- McDougal, E., Gilligan-Lee, K. A., Gilmore, C., Farran, E. K. (2024). Construction play frequency and relations with spatial ability and mathematics performance. British Journal of Developmental Psychology, 42(1), 72–77. DOI: 10.1111/bjdp.12465.
- Skene, K., O’Farrelly, C. M., Byrne, E. M., Kirby, N., Stevens, E. C., Ramchandani, P. G. (2022). Can guidance during play enhance children’s learning and development in educational contexts? A systematic review and meta-analysis. Child Development, 93(4), 1162–1180. DOI: 10.1111/cdev.13730.
- LEGO® Education / The LEGO Foundation. The Power of Play – przegląd badań dotyczących wpływu nauki przez zabawę na rozwój umiejętności poznawczych, kreatywność, komunikację i inne obszary rozwoju dzieci.